De risiconiveaus van de AI-verordening, uitgelegd.

De AI-verordening regelt "AI" niet als één ding. Ze deelt AI-systemen in vier niveaus in, naar het risico dat hun gebruik voor mensen meebrengt, en het niveau bepaalt wat je moet doen en wanneer. De meeste producten komen in de onderste twee terecht. Het werk zit in weten welk niveau het jouwe is, en dat kunnen onderbouwen.

Het niveau volgt de toepassing, niet de technologie. Hetzelfde model kan een minimaal risico hebben in een spamfilter en een hoog risico als het sollicitanten rangschikt. Haal één systeem door de gratis check van 2 minuten om te zien waar het waarschijnlijk uitkomt.

De vier niveaus in één oogopslag

Onaanvaardbaar risico: verboden praktijken

Artikel 5 somt praktijken op die de verordening als een duidelijke bedreiging voor veiligheid of grondrechten ziet. Daaronder vallen sociale scoring die tot oneerlijke behandeling leidt, emotieherkenning op de werkplek en in het onderwijs (behalve om medische of veiligheidsredenen), het ongericht verzamelen van gezichtsafbeeldingen voor databanken voor gezichtsherkenning, manipulatie die misbruik maakt van kwetsbaarheden van mensen en het voorspellen van strafbare feiten uitsluitend op basis van profilering. Ook biometrische identificatie op afstand in realtime in openbare ruimten voor rechtshandhaving is verboden, op enkele smalle uitzonderingen na.

Voor een verboden praktijk bestaat geen route naar naleving: geen enkele documentatie maakt haar rechtmatig. De verboden gelden sinds 2 februari 2025, en toezichthouders kunnen er sinds 2 augustus 2026 boetes voor opleggen. Komt een functie in de buurt van een van deze praktijken, dan is een deskundige beoordeling vóór de lancering de moeite waard.

Hoog risico: toegestaan, met de zwaarste verplichtingen

Een systeem heeft op een van twee manieren een hoog risico. Ofwel wordt het gebruikt in een van de acht gebieden uit bijlage III, zoals werving en personeelsbeheer, kredietwaardigheid, onderwijs, toegang tot essentiële diensten, biometrie of kritieke infrastructuur. Ofwel is het een veiligheidscomponent van een product dat al onder EU-productwetgeving valt, zoals machines of medische hulpmiddelen (bijlage I).

Aanbieders van AI-systemen met een hoog risico dragen het meeste werk: een systeem voor risicobeheer, datagovernance, technische documentatie, logging, menselijk toezicht, nauwkeurigheid en cyberbeveiliging, een kwaliteitsbeheersysteem, een conformiteitsbeoordeling, CE-markering en registratie in de EU-databank. Gebruiksverantwoordelijken hebben eigen, lichtere verplichtingen, zoals het systeem volgens de gebruiksaanwijzing gebruiken en menselijk toezicht toewijzen.

Na de omnibus van juni 2026 gelden deze verplichtingen vanaf 2 december 2027 voor systemen uit bijlage III en vanaf augustus 2028 voor producten uit bijlage I. Uitgesteld is niet ver weg: het conformiteitswerk kost realistisch gezien 12 tot 18 maanden.

Beperkt risico: vertel het als er AI in het spel is

Artikel 50 gaat over AI die met mensen communiceert of content genereert. De verplichtingen gaan over transparantie, niet over hoe het systeem gebouwd is:

• Chatbots en spraakassistenten moeten mensen laten weten dat ze met een AI te maken hebben, tenzij dat duidelijk is. Dit geldt sinds 2 augustus 2026.
• Aanbieders van generatieve systemen moeten synthetische tekst, beelden, audio en video machineleesbaar markeren, vanaf 2 december 2026.
• Gebruiksverantwoordelijken moeten deepfakes bekendmaken, en ook door AI gegenereerde tekst die wordt gepubliceerd om het publiek te informeren over zaken van algemeen belang, tenzij een mens die tekst heeft gecontroleerd en de redactionele verantwoordelijkheid draagt.

Bij de meeste chatbots is dit één zin in de begroeting. De gids over artikel 50 behandelt formulering en plaatsing, en deze gids wanneer een chatbot meer is dan een beperkt risico.

Minimaal risico: AI-geletterdheid, en weinig meer

Spamfilters, productaanbevelingen, zoekfuncties en de meeste interne tools vallen hieronder. De verordening voegt voor dit niveau geen eigen verplichtingen toe. Eén verplichting geldt wel ongeacht het niveau: volgens artikel 4 moeten aanbieders en gebruiksverantwoordelijken maatregelen nemen voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid bij de mensen die het systeem bouwen of gebruiken. Dat geldt sinds 2 februari 2025. Andere wetgeving, zoals de AVG, blijft gewoon van toepassing.

Hoe je niveau wordt bepaald

Vier vragen, in deze volgorde, beslissen de meeste gevallen.

1. Wat is je rol? Aanbieders, die een systeem ontwikkelen of onder eigen naam in de handel brengen, dragen de meeste verplichtingen. Gebruiksverantwoordelijken, die een systeem onder eigen verantwoordelijkheid gebruiken, dragen er minder. Aanbieder of gebruiksverantwoordelijke?
2. Waarvoor wordt het systeem gebruikt? Het beoogde doel bepaalt het niveau, niet het model of de leverancier van de technologie. Leg het eerst naast de verboden van artikel 5: is een praktijk verboden, dan doet de rest er niet toe.
3. Staat dat gebruik in bijlage III, of is de AI een veiligheidscomponent van een gereguleerd product? Is het geen van beide, dan heeft het systeem geen hoog risico.
4. Geldt de uitzondering van artikel 6(3)? Een systeem uit bijlage III heeft geen hoog risico als het alleen een beperkte procedurele of voorbereidende taak uitvoert, het resultaat van eerder afgerond menselijk werk verbetert of patronen in beslissingen opspoort zonder de menselijke beoordeling te vervangen, en daarbij geen profilering van personen uitvoert. Een aanbieder die zich op de uitzondering beroept, moet die beoordeling documenteren. Hoe de uitzondering werkt.

Controleer daarna artikel 50 apart. De transparantieverplichtingen gelden bovenop elk niveau, dus een wervingschatbot kan een hoog risico hebben en toch moeten melden dat hij een AI is.

AI-modellen voor algemene doeleinden: een apart spoor

AI-modellen voor algemene doeleinden, de grote modellen achter de meeste AI-producten, worden los van de vier niveaus gereguleerd. Hun aanbieders hebben verplichtingen onder artikel 53, waaronder technische documentatie, informatie voor bedrijven die op het model voortbouwen, een auteursrechtbeleid en een samenvatting van de trainingsdata. Die gelden sinds 2 augustus 2025.

Roep je een model aan via een API, of bouw je erop voort met prompts en retrieval, dan ben je zeer waarschijnlijk niet de aanbieder ervan. Je eigen product wordt in de vier niveaus ingedeeld zoals elk ander AI-systeem. Bij een substantiële wijziging van het model kan dat veranderen.

Wat er gebeurt als je het verkeerd hebt

Boetes hangen af van welke verplichting is geschonden. Onder artikel 99 kunnen verboden praktijken een boete opleveren tot € 35 miljoen of 7% van de wereldwijde jaaromzet; de meeste andere verplichtingen, waaronder artikel 50 en de hoogrisicoverplichtingen, tot € 15 miljoen of 3%; het verstrekken van onjuiste of misleidende informatie aan toezichthouders tot € 7,5 miljoen of 1%. Voor grote bedrijven is het hoogste van de twee bedragen het plafond, voor het mkb en start-ups het laagste (artikel 99(6)).

Dit zijn plafonds, geen tarieven: toezichthouders wegen de ernst van de overtreding, of die opzettelijk of nalatig was en wat je hebt gedaan om de gevolgen te beperken. Een gedateerde, gedocumenteerde zelfbeoordeling is waarschijnlijk een betere positie dan nooit gekeken te hebben. De gids over boetes rekent het door met echte cijfers.

Veelgestelde vragen

Hoeveel risiconiveaus kent de AI-verordening?

Vier voor AI-systemen: onaanvaardbaar (verboden), hoog, beperkt en minimaal. AI-modellen voor algemene doeleinden vallen onder een apart spoor, artikel 53, naast de niveaus en niet daarbinnen.

Wie bepaalt in welk niveau mijn AI-systeem valt?

In de meeste gevallen jij. Er is geen voorafgaande goedkeuring: aanbieders delen hun systemen zelf in, en ook veel AI-systemen met een hoog risico worden zelf beoordeeld; alleen sommige hebben een aangemelde instantie nodig. Markttoezichthouders kunnen de indeling later controleren, dus het loont om je redenering op papier te zetten.

Kan één AI-systeem in meer dan één niveau vallen?

Ja. De transparantieverplichtingen van artikel 50 komen bovenop de niveaus. Een wervingstool met een hoog risico en een chatbotinterface moet dus waarschijnlijk zowel aan de hoogrisicoverplichtingen als aan de chatbotmelding voldoen. Verschillende functies van één product kunnen ook in verschillende niveaus vallen.

Heeft een klantenservicechatbot een hoog risico?

Meestal niet. Een chatbot die vragen van klanten beantwoordt, heeft doorgaans een beperkt risico: hij moet laten weten dat mensen met een AI praten. Hij kan een hoog risico krijgen als hij wordt ingezet voor een doel uit bijlage III, zoals sollicitanten selecteren of beslissen over toegang tot essentiële diensten.

Betekent minimaal risico helemaal geen verplichtingen?

Niet helemaal. AI-geletterdheid onder artikel 4 geldt ongeacht het niveau, sinds 2 februari 2025. Andere wetgeving, zoals de AVG en het consumentenrecht, blijft gewoon van toepassing.

Vanaf wanneer gelden de hoogrisicoverplichtingen?

Vanaf 2 december 2027 voor systemen uit bijlage III en vanaf augustus 2028 voor AI in gereguleerde producten (bijlage I), nadat de omnibus van juni 2026 ze uitstelde. De verboden van artikel 5 en de transparantieverplichtingen van artikel 50 zijn niet uitgesteld.